Ὁ θεὸς Ἑρμῆς, (λέγεται καὶ Ἑρμέας, Ἑρμείας, Ἑρμείης, Ἑρμίας ἤ Ἑρμάων) εἶναι ὁ ἄγγελος, δηλαδὴ ὁ ἀγγελιαφόρος τοῦ Δία, ὁ ὁποῖος συνδέει τοὺς ἀνθρώπους μὲ τὸν θεό. Ἄλλωστε τὸ ὄνομά του περιέχει τὶς ῥίζες τῆς λέξης εἱρμός (= σύνδεση/ σύναψη) καὶ τὶς καταλήξεις -έας καὶ -ίας, οἱ ὁποῖες δείχνουν ὅτι βρίσκεται διαρκῶς σὲ κίνηση.
Γεννήθηκε σὲ μία σπηλιὰ στὸ καταπράσινο ὄρος Κυλλήνη, στὴν Κορινθία, ἀπὸ τὴν πανέμορφη νύμφη Μαία καὶ τὸν πατέρα Δία. Ἡ κύρια ἰδιότητα ποὺ χαρακτήριζε τὸν Ἑρμῆ ἀμέσως μόλις γεννήθηκε, ἦταν ἡ εὐφυία, ἡ εὐστροφία καὶ ἡ ἐπιτηδειότητα. Ἐνῷ ἦταν ἀκόμη σπαργανωμένο μωρό, κατέβηκε ἀπὸ τὴν κούνια του, φόρεσε ἀνάποδα τὰ παπούτσια του, ὤστε τὰ ἰχνη του νὰ μὴ δείχνουν πρὸς τὰ ποῦ πηγαίνει καὶ ἔφυγε γιὰ τὰ βουνὰ τῆς Πιερίας, ὅπου βοσκοῦσαν οἱ ἀγελάδες τοῦ θεοῦ Ἀπόλλωνα. Ὁ Ἀπόλλων δὲν βρισκόταν ἐκεῖ καὶ τὰ ζῶα τὰ πρόσεχαν πολυάριθμα σκυλιά. Ὄμως ὁ Ἑρμῆς ἔκανε ὅλους τοὺς σκύλους νὰ πέσουν σὲ βαθὺ λήθαργο καὶ ἀμέσως ἔκλεψε πενῆντα ἀγελάδες. Γιὰ νὰ μὴν καταλάβει κανεὶς τί ἔγινε, ἔδεσε στὶς οὐρὲς τῶν ζώων κλαδιά, ὥστε νὰ σβήνονται ὅλα τὰ ἴχνη καὶ οἱ πατημασιές τους. Ὕστερα κατευθύνθηκε νότια, πέρασε τὸν Ἰσθμὸ τῆς Κορίνθου καὶ λίγο πρὶν ξημερώσει, ἔφθασε στὴν Πύλο, κοντὰ στὸν Ἀλφειὸ ποταμό. Ἐκεῖ ἔσφαξε δύο ἀπὸ τὶς ἀγελάδες, ἔκοψε τὸ κρέας τους σὲ δώδεκα μέρη καὶ τὰ ἔκαψε ὡς θυσία στοὺς Ὀλυμπίους θεούς. Κράτησε, ὄμως, τὰ ἔντερα τῶν ζώων. Ἀφοῦ ὁλοκλήρωσε τὴν θυσία, ἔκρυψε τὶς ὑπόλοιπες ἀγελάδες σὲ μία σπηλιά, ἔριξε τὰ παπούτσια του στὸν Ἀλφειὸ καὶ πρὸς τὰ ξημερώματα ἐπέστρεψε στὴν Κυλλήνη.
Στὴν εἴσοδο τῆς σπηλιᾶς, ὅπου κατοικοῦσε, εἶδε μία χελῶνα καὶ καθὼς ἡ ἐφευρετικότητα δὲν τὸν ἐγκατέλειπε ποτέ, πῆρε τὴν χελῶνα, τέντωσε στὸ ἄδειο καβούκι της ἑπτὰ χορδὲς ἀπὸ τὰ ἔντερα τῶν ἀγελάδων τοῦ Ἀπόλλωνα κι ἔτσι δημιούργησε τὴν πρώτη λύρα τοῦ κόσμου.
Ὅταν ξημέρωσε, ὁ Ἀπόλλων κατάλαβε τὶ εἶχε συμβεὶ καὶ πῆγε γρήγορα στὴν σπηλιὰ τοῦ Ἑρμῆ. Ὁ Ἑρμῆς, ὅμως, δὲν παραδεχόταν τὴν πράξη του κι ὀ Ἀπόλλων ἀναγκάστηκε νὰ τὸν ὁδηγήσει στὸν Ὄλυμπο, γιὰ νὰ κρίνει τὴν κατάσταση ὁ πατέρας τους. Ὅσο ὁ Ἑρμῆς προσποιοῦνταν τὸν ἀνήξερο, τόσο ὁ Ἀπόλλων ἐκνευριζόταν. Ὥσπου ὁ Ζεὺς ἔβαλε τὰ γέλια μὲ τὰ καμώματα τοῦ γιοῦ του. Ὁ Ζεὺς γελᾷ, ὁ Ἀπόλλων ἀγανακτεῖ κι ὁ Ἑρμῆς ὁμολογεῖ τὴν ἀλήθεια. Τελικὰ τὰ δύο ἀδέλφια συμφιλιώνονται, ὁ Ἀπόλλων χαρίζει στὸν Ἑρμῆ τὰ κοπάδια του κι ὁ Ἑρμῆς χαρίζει στὸν Ἀπόλλωνα τὴν λύρα του. Ἀπὸ τότε ὁ Ἑρμῆς εἶναι ὁ θεὸς ποὺ προστατεύει τὰ κοπάδια τῶν ζώων ποὺ βόσκουν. Γιὰ νὰ ἀντικαταστήσει τὴν λύρα του, ὁ Ἑρμῆς κατασκεύασε τὴν σύριγγα, αὐτὴν μὲ τὴν ὁποία ἀργότερα θὰ παίζει μουσικὴ ὁ γιός του, ὁ θεὸς Πᾶν.
Ὁ Ἀπόλλων τοῦ ἔδωσε, ἐπίσης, τὸ χρυσὸ ῥαβδὶ ποὺ εἶχε κατασκευάσει ὁ Ἥφαιστος καὶ μὲ τὸ ὁποῖο ὁδηγεῖ τὰ κοπάδια. Μία φορὰ ὁ Ἑρμῆς συνάντησε δύο μεγάλα φίδια ποὺ πάλευαν μεταξύ τους καὶ χρησιμοποίησε τὸ χρυσό του ῥαβδι, γιὰ νὰ τὰ χωρίσει. Τότε τὰ δύο φίδια τυλίχθηκαν γύρω ἀπὸ τὸ ῥαβδί του καὶ στάθηκαν ἐκεῖ μὲ τὰ κεφάλια τους ἀντικρυστά. Ἔτσι σχηματίστηκε τὸ σκῆπτρο τοῦ Ἑρμῆ, τὸ κηρύκειον, τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ σύμβολο εἰρήνης, ἀφοῦ συμφιλίωσε τὰ δύο φίδια. Τὸ κηρύκειον ὁ Εῥμῆς τὸ χρησιμοποιεῖ μὲ διάφορους τρόπους: Ἀγγίζει μὲ αὐτὸ τοὺς μελλοθάνατους, οἱ ὁποῖοι ἐκπνέουν ἀμέσως χωρὶς ταλαιπωρία. Ἐπίσης ἀκουμπάει μὲ αὐτὸ τοὺς ἀνθρώπους γιὰ νὰ τοὺς χαρίσει γλυκὸ ὕπνο ἤ γιὰ νὰ τοὺς ξυπνήσει. Γι’ αὐτὸ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες, ὄταν ἔφευγαν ἀπὸ τὰ συμπόσια γιὰ νὰ πάνε γιὰ ὕπνο, ἔκαναν σπονδὴ μὲ κρασὶ πρὸς τιμὴν τοῦ θεοῦ Ἑρμῆ καὶ ἄφηναν στὸ ἄγαλμά του τὰ στεφάνια ποὺ φοροῦσαν στὸ κεφάλι τους. Μάλιστα, εἶχαν τὴν συνήθεια νὰ σκαλίζουν τὴν μορφὴ τοῦ θεοῦ Ἑρμῆ στὰ πόδια τῶν κρεβατιῶν τους καὶ νὰ ἔχουν ὁμοίωμά του στὶς κρεβατοκάμαρές τους.
Λόγω τῆς δόλιας σκέψης, τῆς εὐφυΐας, ἀλλὰ καὶ πολλῶν ἄλλων χαρισμάτων του, ὅπως ἡ εὐρωστία, ἡ εὐκινησία, ἡ ταχύτητα, ἡ διπλωματία, ἡ πειθὼ, ἡ εὐφράδεια καὶ ἡ γλυκύτητα στὰ λόγια, ὁ Ζεὺς τὸν ἐπέλεξε ὡς κήρυκα. Ἔτσι τὸν Ἑρμῆ ἔστειλε ὁ Ζεὺς στὸν Δευκαλίωνα μετὰ τὸν κατακλυσμό, γιὰ νὰ τοῦ πεῖ νὰ ζητήσει, ὅποια χάρη θέλει. Κι ἀπὸ τὸν Ἑρμῆ ἔμαθε ὁ Ζεύς, ὅτι ἡ χάρη ποὺ ἤθελε ὁ Δευκαλίων ἦταν νὰ ξαναδημιουργηθεῖ τὸ ἀνθρώπινο γένος. Ὅταν ἡ θεὰ Δήμητρα εἶχε θυμώσει γιὰ τὴν ἁρπαγὴ τῆς Περσεφόνης ἀπὸ τὸν ᾍδη καὶ ἡ φύση κινδύνευε μὲ ἀφανισμό, ὁ Ἑρμῆς ἦταν αὐτὸς ποὺ κατάφερε νὰ πείσει τὸν ᾍδη νὰ ἐπιστρέψει τὴν Περσεφόνη στὴν μητέρα της. Κι ὅταν ὁ Ζεὺς δημιούργησε τὴν πρώτη γυναῖκα, τὴν Πανδώρα, τὸν Ἑρμῆ διέταξε νὰ τὴν προικίσει μὲ ἀνθρώπινη φωνή. Καὶ ὁ Ἑρμῆς ἦταν αὐτὸς ποὺ τὴν ὀνόμασε Πανδώρα καὶ τὴν ὀδήγησε στὸν Ἐπιμηθέα γιὰ νὰ τὴν παντρευτεῖ. Ὅταν κάποτε ἡ θεὰ Ἥρα γιὰ να τιμωρήσει τὴν Ἰὼ που κοιμήθηκε μὲ τὸν Δία, τὴν μεταμόρφωσε σὲ ἀγελάδα καὶ ἔβαλε γιὰ φύλακά της τὸν Πανόπτη Ἄργο, ὁ ὁποῖος ἔβλεπε τὰ πάντα καθὼς ὅλο τὸ σῶμα του ἦταν γεμᾶτο μάτια, ὁ Ἕρμῆς τὸν σκότωσε, ἀφοῦ πρῶτα τὸν ἀποκοίμισε μὲ μουσικὴ καὶ μετὰ τὸν ἀποκεφάλισε.
Ἐκτὸς αὐτῶν, ὁ Ἑρμῆς πολέμησε στὴν Γιγαντομαχία καὶ σκότωσε τὸν γίγαντα Ἱππόλυτο. Αὐτὸς κατάφερε, ὅταν ὅλα ἔδειχναν χαμένα,νὰ κλέψει τὰ νεῦρα τοῦ Δία ἀπὸ τὸν Τυφῶνα καὶ νὰ συνεφέρει τὸν πατέρα τῶν θεῶν καὶ τῶν ἀνθρώπων, ὥστε νὰ μπορέσουν οἱ θεοὶ νὰ φέρουν τάξη κι ἁρμονία στὸν κόσμο.
Ὁ Ἑρμῆς στέκεται πάντα στὸ πλευρὸ τῶν ἀνθρώπων. Αὐτὸς βοήθησε τὸν Πρίαμο νὰ φτάσει στὴν σκηνὴ τοῦ Ἀχιλλέα καὶ νὰ ζητήσει τὸ σῶμα τοῦ νεκροῦ Ἕκτορα κοιμίζοντας τοὺς φρουροὺς τῶν Ἀχαιῶν μὲ τὸ κηρύκειό του. Ὁ Ἑρμῆς προειδοποίησε τὸν Αἴγισθο νὰ μὴν σκοτώσει τὸν Ἀγαμέμνονα. Ὁ Ἕρμῆς, ἀκόμη, μετέφερε στὴν Καλυψὼ τὴν διαταγὴ τοῦ Δία νὰ ἀφήσει ἐλεύθερο τὸν Ὀδυσσέα νὰ ἐπιστρέψει στὴν Ἰθάκη.
Προκειμένου νὰ ἐκτελέσει ὁ Ἕρμῆς τὶς ἐντολὲς τοῦ Δία πρέπει νὰ βρίσκεται πολὺ συχνὰ καθ’ὁδὸν καὶ νὰ διατρέχει ταχύτατα δρόμους καὶ ὁδούς. Γι’αὐτὸ φροντίζει ὁ ἴδιος γιὰ τὴν καθαριότητά τῶν δρόμων ἀπομακρύνοντας κάθε ἔμπόδιο καὶ κάθε πέτρα. Γι’αὐτὸ θεωρεῖται προστάτης, ὁδηγὸς καὶ συνοδὸς τῶν ὁδοιπόρων καὶ τῶν ταξιδιωτῶν. Ἐφ’ὅσον ὁ Ἑρμῆς προστατεύει τοὺς δρόμους, κάθε πρᾶγμα ποὺ βρίσκει κάποιος τυχαῖα στὸν δρόμο προέρχεται ἀπὸ τὸν Ἑρμῆ. Τὰ χαμένα ἀντικείμενα ποὺ εἶναι ἀφημένα στὴν μοίρα τους ὀνομάζονταν ἕρμαια κι ὁ Ἑρμῆς φανερώνει στοὺς ἀνθρώπους ὅποιο πρᾶγμα ἔχουν χάσει.
Ὁ Ἑρμῆς ἐπινόησε τὰ μέτρα, τὰ σταθμά, τὶς ζυγαριὲς κι ὁ,τιδήποτε ἄλλο σχετικὸ μὲ τὸ ἐμπόριο καὶ εἶναι ὁ προστάτης τῶν ἐμπόρων. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι ὁ μεγάλος ἐμπορικὸς δρόμος τῶν Ἀθηνῶν εἶναι ἡ ὁδὸς Ἑρμοῦ. Ἐπειδή οἱ ἔμποροι συχνὰ ἐξαπατοῦν τοὺς ἀγοραστὲς γιὰ χάρη τοῦ κέρδους κι ἐπειδὴ ὁ Ἑρμῆς μόλις γεννῆθηκε, ἔκλεψε, ὁ θεὸς αὐτὸς θεωρεῖται προστάτης τῶν κλεφτῶν.
Λόγῳ τῆς ταχύτητάς του, τῆς εὐκινησίας του, τοῦ γεροῦ καὶ ἰσχυροῦ σώματός του, ἀλλὰ καὶ τῆς εὐστροφίας του, ἡ ὁποία γεννᾶ τεχνάσματα ποὺ εἶναι ἄκρως ἀπαραίτητα στοῦς ἀθλητές, ὁ Ἑρμῆς ἀπολάμβανε τιμὲς καὶ εἶχε βωμὸ μαζὶ μὲ τὸν Ἡρακλῆ καὶ τὸν Ἀπόλλωνα στὰ γυμνάσια, δηλαδὴ στὰ γυμναστήρια, καὶ στὶς παλαῖστρες. Μάλιστα ὁ Ἑρμῆς ἐπινόησε τὸ ἀγώνισμα τῆς πάλης καὶ προστατεύει τοὺς ἀθλητές.
Ἐπίσης ὁ Ἑρμῆς ἐπινόησε τὰ γράμματα καὶ τὴν γεωμετρία. Εἶναι ἰκανότατος ῥήτορας καὶ διπλωμάτης καὶ γνωρίζει ἄριστα, πῶς νὰ μιλάει ὄμορφα, πῶς νὰ πείθει τοὺς ἄλλους καὶ πῶς νὰ ἑρμηνεύει τὰ πράγματα. Μάλιστα ἡ λέξη ἑρμηνεία προέρχεται ἀπὸ τὸ ὄνομά του. Γι’ αὐτὸ ὀνομάζεται Λόγιος καὶ προστατεύει τοὺς ῥήτορες, τοὺς φιλοσόφους καὶ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ ἀγαποῦν τὴν μόρφωση.
Ὁ Ἑρμῆς ἔχει καὶ μία τρυφερὴ καὶ πολὺ σημαντικὴ ἰδιότητα: Προστατεύει τὰ παιδιά. Ὡς κουροτρόφος Ἑρμῆς προστάτευσε τὸν μικρὸ Διόνυσο ποὺ εἶχε μείνει χωρὶς μαμὰ καὶ τὸν ἔδωσε στὶς νύμφες γιὰ νὰ τὸν ἀναθρέψουν. Ἔτσι βοήθησε καὶ τὸν Ἀρκάδα, τὸν γιὸ τοῦ Δία καὶ τῆς νύμφης Καλλιστοῦς, ὁ ὁποῖος ἔδωσε τὸ ὄνομά του στὴν Ἀρκαδία. Ὅταν ἡ Καλλιστὼ μεταμορφώθηκε σὲ ἀρκοῦδα, γιὰ νὰ μὴν μείνει μόνος του ὁ Ἀρκάς, ποὺ τότε ἦταν μωράκι, τὸν πῆρε ὁ Ἑρμῆς καὶ τὸν ἔδωσε στὴν δική του μητέρα, τὴν Μαῖα, γιὰ νὰ τὸν φροντίσει. Ἀλλὰ καὶ τὸν Ἡρακλῆ φρόντισε ὁ Ἑρμῆς. Ὁ Ἡρακλῆς, ὄταν ἦταν μωρό, ἔπρεπε νὰ θηλάσει ἀπὸ τὸ γάλα τῆς θεᾶς Ἥρας γιὰ νὰ τιμηθεῖ ὡς θεός. Ὅμως ἡ Ἥρα δὲν τὸν ἤθελε καθόλου. Τότε ἐπενέβη ὁ Ἑρμῆς, ὁ ὁποῖος κατάφερε νὰ ἀκουμπήσει κρυφὰ τὸν Ἡρακλῆ στὸ στῆθος τῆς Ἥρας χωρὶς ἐκείνη νὰ τὸ καταλάβει. Ὁ Ἑρμῆς φρόντισε καὶ τὸν Ἴωνα, τὸν γενάρχη τῶν Ἰώνων, τὸν ὁποῖο ἐγκατέλειψε ἡ μητέρα του, ἡ Κρέουσα, στὸν βράχο τῆς Ἀκρόπολης τῶν Ἀθηνῶν μόλις τὸν γέννησε. Τότε ὁ Ἑρμῆς πῆρε τὸ νεογέννητο καὶ τὸ μετέφερε στὸ μαντεῖο τῶν Δελφῶν, κοντὰ στὸν πατέρα του, τὸν Ἀπόλλωνα.
Πολὺ σημαντικὴ εἶναι καὶ ἡ ἰδιότητα τοῦ Ἑρμῆ ὡς θεοῦ τῆς γονιμότητας. Γι’ αὐτὸ πολλὲς φορὲς ἀπεικονίζεται ὡς ἁπλὸς φαλλός. Ἄρα εἶναι, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, καὶ ἰθυφαλλικὸς καὶ χθόνιος θεός. Ὡς χθόνιος θεὸς μὲ τὸ ὄνομα Καδμῖλος λατρευόταν στὰ μυστήρια τῆς Σαμοθράκης, ἀλλὰ καὶ στὰ μυστήρια τῆς Ἐλευσίνας κοντὰ στὴν Δήμητρα, τὴν Περσεφόνη καὶ τὸν ᾍδη. Ὁ Ἑρμῆς εἶναι ὁ θεὸς ποὺ ὁδηγεῖ καὶ συνοδεύει τὶς ψυχὲς τῶν θνητῶν στὸ βασίλειο τοῦ Κάτω Κόσμου.
Ὁ θεὸς Ἑρμῆς εἶναι πολὺ ἀγαπητὸς θεὸς μὲ πολὺ διαδεδομένη λατρεία καὶ πάρα πολλὲς ἀναπαραστάσεις στὴν τέχνη. Ἀπεικονίζεται ὡς νέος, ὄμορφος καὶ εὔρωστος ἄνδρας εἴτε μὲ μακριὰ γένια καὶ μακριὰ μαλλιὰ ποὺ πέφτουν στοὺς ὤμους του σὲ περιποιημένους πλοκάμους, εἴτε χωρὶς γένια καὶ μὲ κοντὰ μαλλιά.
Σύμβολά του εἶναι τὸ κηρύκειον, τὸ χρυσό του σκῆπτρο μὲ τὰ τυλιγμένα φίδια, ποὺ ἄλλες φορὲς ἀπεικονίζεται μὲ φτερὰ κι ἄλλες χωρίς. Μὲ φτερὰ ἀπεικονίζονται πάντα τὰ παπούτσια τοῦ Ἑρμῆ. Φτερὰ ἔχει καὶ τὸ καπέλο του, ὁ πέτασος. Ὁ πέτασος εἶναι πλατύγυρο καπέλο ἀπὸ δέρμα ἤ ἄχυρα, μὲ κορδόνια γιὰ νὰ δένεται κάτω ἀπὸ τὸ σαγόνι. Ὡς σύμβολο τοῦ θεοῦ Ἑρμῆ ὁ πέτασος ἦταν καὶ σύμβολο τῆς παλαίστρας κι ἔμβλημα τῶν ὁδοιπόρων. Κάποιες φορὲς ὁ θεὸς Ἑρμῆς ἀπεικονίζεται κρατῶντας βαλλάντιον, δηλαδή πορτοφόλι, ἤ ἀθλητικὰ ἀντικείμενα, ὅπως ἡ στλεγγίς, ἕνα εἶδος ξύστρας γιὰ νὰ καθαρίζονται οἱ ἀθλητές, καὶ ὁ ἀρύβαλλος, ἕνα εἶδος ἀγγείου τὸ ὁποῖο περιεῖχε ἔλαιο.
Λόγῳ ὅλων αὐτῶν τῶν ἰδιοτήτων τοῦ θεοῦ Ἑρμῆ, τὸ Ἑρμεῖον ἐπέλεξε νὰ πάρει τὸ ὄνομά του. Τὸ ταξείδι στὴν γνώση χρειάζεται λόγο, γλῶσσα, ἑρμηνεία, εὐστροφία… δηλαδὴ τὴν βοήθεια καὶ τὴν συντροφιὰ τοῦ θεοῦ Ἑρμῆ.
