Μία μικρὴ λέξη, μόλις τριῶν γραμμάτων, μπορεῖ κάποτε νὰ ἀποκτήσει μεγάλη ἱστορικὴ δύναμη. Τὸ «ὄχι» δὲν ἀκούστηκε πάντοτε μὲ τὴν ἴδια μορφὴ οὔτε εἰπώθηκε κάτω ἀπὸ τὶς ἴδιες συνθῆκες. Ἐκφράστηκε μέσα ἀπὸ λόγια, πράξεις, ἀποφάσεις, συνθήματα καὶ συλλογικοὺς ἀγῶνες.
Στὴν ἑλληνικὴ ἱστορία, τὸ «ὄχι» συνδέθηκε συχνὰ μὲ τὴν ἄρνηση τῆς ὑποταγῆς, τὴν ὑπεράσπιση τῆς ἐλευθερίας καὶ τὴν προστασία τῆς ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας. Ἡ σημασία του δὲν βρίσκεται στὴ στείρα ἀντίδραση, ἀλλὰ στὴ συνειδητὴ ἀπόφαση νὰ ὑπερασπιστεῖ κάποιος ὅσα θεωρεῖ δίκαια καὶ πολύτιμα.
Ἡ ἄρνηση στὸν ἀρχαῖο κόσμο
Ἡ ἀρχαία Ἑλλάδα δὲν ἀποτελοῦσε ἕνα ἑνιαῖο κράτος. Οἱ πόλεις-κράτη ἦταν αὐτόνομες καὶ συχνὰ ἀνταγωνιστικὲς μεταξύ τους. Ὑπῆρξαν, ὅμως, στιγμὲς κατὰ τὶς ὁποῖες ὁρισμένες ἀπὸ αὐτὲς συνεργάστηκαν, προκειμένου νὰ ἀντιμετωπίσουν ἕναν κοινὸ κίνδυνο.
Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ μάχη τῶν Θερμοπυλῶν, τὸ 480 π.Χ. Ἡ μεταγενέστερη παράδοση ἀποδίδει στὸν βασιλέα Λεωνίδα τὴ λακωνικὴ φράση «Μολὼν λαβέ», ὅταν τοῦ ζητήθηκε νὰ παραδώσει τὰ ὅπλα.
Ἡ φράση δὲν περιέχει κυριολεκτικὰ τὴ λέξη «ὄχι». Ἐκφράζει, ὅμως, μὲ τὸν συντομότερο τρόπο μία ξεκάθαρη ἄρνηση παραδόσεως. Ἡ δύναμή της βρίσκεται στὴν ἀπόφαση τοῦ Λεωνίδα καὶ τῶν συμμάχων του νὰ παραμείνουν στὴ θέση τους, γνωρίζοντας τὸ μέγεθος τοῦ κινδύνου.
Τὸ «ὄχι» τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1821
Ἡ Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ἀποτέλεσε μία συλλογικὴ ἄρνηση τῆς ὑποδουλώσεως καὶ μία διεκδίκηση πολιτικῆς ἐλευθερίας. Τὸ σύνθημα «Ἐλευθερία ἢ Θάνατος» συμπύκνωσε τὴν ἀπόφαση τῶν ἀγωνιστῶν νὰ διεκδικήσουν τὴν ἀνεξαρτησία τους, παρά τὶς δυσκολίες καὶ τὶς θυσίες ποὺ θὰ ἀκολουθοῦσαν.
Τὸ «ὄχι» τοῦ 1821 δὲν εἰπώθηκε μέσα σὲ μία μοναδικὴ στιγμή. Ἐκφράστηκε μέσα ἀπὸ τὴν προετοιμασία τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας, τὶς ἐπαναστατικὲς προκηρύξεις, τὶς μάχες καὶ τὴν ἐπιμονὴ ἀνθρώπων διαφορετικῆς προελεύσεως.
Ἡ Ἐπανάσταση περιεῖχε ἡρωισμὸ καὶ αὐτοθυσία, ἀλλὰ καὶ ἀντιθέσεις, ἀποτυχίες καὶ ἐσωτερικὲς συγκρούσεις. Ἡ μελέτη της μᾶς διδάσκει ὅτι οἱ μεγάλοι ἀγῶνες δὲν εἶναι ἁπλοί. Ἀπαιτοῦν ὁμοψυχία, ἐπιμονὴ καὶ ἀνάληψη εὐθύνης.
Ἡ 28η Ὀκτωβρίου 1940
Τὰ ξημερώματα τῆς 28ης Ὀκτωβρίου 1940, ὁ Ἰταλὸς πρεσβευτὴς ἐπέδωσε στὸν τότε πρωθυπουργὸ Ἰωάννη Μεταξᾶ τελεσίγραφο, μὲ τὸ ὁποῖο ἡ φασιστικὴ Ἰταλία ζητοῦσε τὴν ἐλεύθερη διέλευση τῶν στρατευμάτων της καὶ τὴν κατάληψη στρατηγικῶν σημείων τῆς Ἑλλάδος.
Ἡ ἀπάντηση δόθηκε στὰ γαλλικά: «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, αὐτὸ σημαίνει πόλεμο». Στὴ συλλογικὴ μνήμη, ἡ ἄρνηση αὐτὴ συμπυκνώθηκε στὴ λέξη «Ὄχι».
Λίγο ἀργότερα, τὰ ἰταλικὰ στρατεύματα εἰσέβαλαν στὴν Ἑλλάδα. Τὸ «ὄχι» ἔλαβε τότε μία εὐρύτερη διάσταση, καθὼς συνδέθηκε μὲ τὴ στάση τοῦ λαοῦ, τῶν στρατιωτῶν καὶ ὅσων συμμετεῖχαν στὴν ὑπεράσπιση τῆς χώρας.
Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ 28η Ὀκτωβρίου δὲν ἔμεινε στὴν ἱστορία μόνο ὡς μία κυβερνητικὴ ἀπόφαση. Καθιερώθηκε ὡς ἡμέρα μνήμης μιᾶς συλλογικῆς ἀντιστάσεως ἀπέναντι στὴν ἐπιθετικότητα καὶ στὸν φασισμό.
Ἀπὸ τὸ μέτωπο στὴν Ἐθνικὴ Ἀντίσταση
Μετὰ τὴ γερμανικὴ εἰσβολὴ καὶ τὴν Κατοχή, ἡ ἄρνηση τῆς ὑποταγῆς ἐκφράστηκε μὲ πολλοὺς διαφορετικοὺς τρόπους. Ἄνδρες καὶ γυναῖκες συμμετεῖχαν στὴν ἔνοπλη Ἀντίσταση, στὸν παράνομο Τύπο, στὴ συλλογὴ πληροφοριῶν καὶ στὴν προστασία διωκομένων.
Ἄλλοι ἀντιστάθηκαν μέσα ἀπὸ μικρότερες, καθημερινὲς πράξεις ἀλληλεγγύης καὶ γενναιότητος. Ἡ Ἀντίσταση δὲν ὑπῆρξε ἑνιαία οὔτε ἀπαλλαγμένη ἀπὸ ἀντιθέσεις. Παρέμεινε, ὅμως, μία ἰσχυρὴ ἔκφραση τῆς ἀρνήσεως νὰ γίνει ἡ κατοχὴ καὶ ἡ καταπίεση ἀποδεκτὴ πραγματικότητα.
Τὸ «ὄχι» στὴ δικτατορία
Τὸν Νοέμβριο τοῦ 1973, ἡ ἐξέγερση τοῦ Πολυτεχνείου ἀποτέλεσε μία κορυφαία στιγμή ἀντιστάσεως ἀπέναντι στὴ δικτατορία. Τὸ σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ἐλευθερία» ἐξέφρασε τὸ αἴτημα γιὰ δημοκρατία, δικαιώματα καὶ ἐλεύθερη κοινωνικὴ ζωή.
Ἡ ἐξέγερση δὲν ἀνέτρεψε ἀμέσως τὸ δικτατορικὸ καθεστώς. Ἔμεινε, ὅμως, στὴ συλλογικὴ μνήμη ὡς σύμβολο πολιτικοῦ θάρρους καὶ ἀντιστάσεως ἀπέναντι στὴν καταπάτηση τῶν ἀτομικῶν ἐλευθεριῶν.
Τί σημαίνει τὸ «ὄχι» σήμερα;
Ἡ ἱστορία δὲν μᾶς ζητεῖ νὰ ἐπαναλαμβάνουμε συνθήματα χωρὶς νὰ κατανοοῦμε τὸ περιεχόμενό τους. Μᾶς καλεῖ νὰ ἐξετάζουμε τὶς συνθῆκες, τὰ κίνητρα καὶ τὶς συνέπειες κάθε ἀποφάσεως.
Ἕνα πραγματικὸ «ὄχι» ἀποκτᾶ ἀξία ὅταν συνοδεύεται ἀπὸ γνώση, εὐθύνη καὶ σεβασμὸ πρὸς τὸν ἄνθρωπο. Μπορεῖ νὰ εἶναι ἄρνηση τῆς βίας, τῆς ἀδικίας, τοῦ φανατισμοῦ, τῆς καταπιέσεως ἢ τῆς παραβιάσεως τῶν δικαιωμάτων.
Μαθαίνοντας ἱστορία στὸ Ἑρμεῖον
Στὸ Ἑρμεῖον, ἡ ἱστορία δὲν παρουσιάζεται ὡς ἕνας κατάλογος ἡμερομηνιῶν καὶ ἡρώων. Τὰ παιδιὰ προσκαλοῦνται νὰ ἐξετάσουν τὰ γεγονότα, νὰ διακρίνουν τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα ἀπὸ τὸν μεταγενέστερο θρύλο καὶ νὰ κατανοήσουν τὶς συνέπειες κάθε ἐπιλογῆς.
Ἀπὸ τὸ «Μολὼν λαβέ» καὶ τὸ «Ἐλευθερία ἢ Θάνατος» ἕως τὸ «Ὄχι» τοῦ 1940 καὶ τὸ «Ψωμί – Παιδεία – Ἐλευθερία», κάθε ἐποχὴ ἔχει τὶς δικές της συνθῆκες καὶ δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὶς ἄλλες.
Αὐτὸ ποὺ συνδέει τὰ γεγονότα στὴ συλλογικὴ μνήμη εἶναι ἡ δύναμη τῆς συνειδητῆς ἀρνήσεως, ὅταν ἡ ἐλευθερία, ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ ἀνθρώπινη ἀξιοπρέπεια βρίσκονται σὲ κίνδυνο.
